Get Adobe Flash player

สังคหวัตถุธรรม

สังคหวัตถุธรรม[๑]
  บรรจงจิตคิดคำทำอักษร
ร้อยกรองธรรมสัมมาวราภรณ์ เป็นบทกลอนสอนใจไว้อ่านดู
บรรยายเพิ่มเสริมความยึดตามอรรถ แม้นฟังขัดไม่เพราะเสนาะหู
โปรดพินิจอรรถความให้งามตรู อดทนสู้อ่านจบอาจพบดี
ความเบื้องต้น
       โลกมนุษย์สุดยุ่งนุงนังมาก ต่างลำบากทุกข์ทนบ่นนั่นนี่
ผัวดุเมียเมียด่าต่อราวี เดี๋ยวด่าพี่ตีน้องให้หมองใจ
เดี๋ยวบ่นมิตรบิดแอกแตกจากมิตร ทิ้งคู่ชิดเคหาที่อาศัย
บ่นว่าบ่าวเจ้านายวุ่นวายไป เดี๋ยวใส่ไฟหมู่คณะน่าระอา
ทิ้งรักใคร่ไยดีไม่มีสัตย์ ต่างเคืองขัดขุ่นกันหมดหรรษา
เลิกปรองดองสามัคคีเคยมีมา หมดปรีดาไร้สุขทุกข์ทวี
นั่นเพราะขาดหลักธรรมประจำจิต จึงทำผิดฐานะละราศี
เห็นที่ผิดเป็นถูกปลูกดีกรี ทะเลาะพี่น้องมิตรศิษย์คู่พิง
แต่ผู้ใดใช้ธรรมบำรุงจิต ชั่วดีคิดให้ตลอดไม่ทอดทิ้ง
ประพฤติตนดีงามตามธรรมจริง จะไกลสิ่งชั่วช้าปราศราคี
โดยเฉพาะหลักธรรมนำคณะ สังคหวัตถุธรรมจำเริญศรี
คือคุณธรรมนำให้คนไมตรี เป็นคู่พี่น้องมิตรศิษย์ครูกัน
ใครประพฤติยึดตามดูงามนัก ให้คนรักถึงใจไม่เหหัน
ดียิ่งกว่าเสน่หาสารพัน สิริสรรพ์สี่ข้อรอฟังดู
ทาน
       ข้อหนึ่งทานแปลกันว่า การให้ ภาษาไทยไพเราะเสนาะหู
นี้เป็นเพียงอรรถความตามแบบครู ต่างก็รู้ว่าบุญอันสุนทร
อันความจริงอรรถทานการให้นั้น แยกจัดสรรเป็นสามตามพระสอน
ควรรู้ไว้ให้ชัดอรรถากร เหมือนได้พรสวรรค์บุญบันดาล
อามิสทาน
       อามิสทาน ให้เงินทองของกินใช้ เพื่อยึดใจให้รักสมัครสมาน
ทั้งมวลมิตรพระสงฆ์ทั้งวงศ์วาน ช่วยเจือจานแบ่งให้โดยไมตรี
มุ่งเชิดชูคู่พิงไม่ทิ้งทอด บำรุงยอดเสน่หาชูราศี
เห็นคู่พิงยิ่งใครไม่ราคี สู้ให้พลีเงินทองของพึงใจ
สมณะพระชีหมั่นมีจิต น้อมบูชิตพระคุณบุญก็ได้
เอาของบูชาคุณอุ่นหทัย จะน้อยใหญ่บูชาไม่ราคี
อนุเคราะห์เจือจานสมานมิตร ทั้งญาติศิษย์อุดหนุนบุญราศี
คนยากจนอนาถาอุตส่าห์พลี ให้สร้างหนี้ธิดาบุตรยอดสุดใจ
ปลดเปลื้องหนี้บิดามาตุเรศ ท่านสร้างเหตุเลี้ยงมาพาสุขใส
เลี้ยงดูเราดีล้นพ้นใครใคร จำต้องใช้ชดคุณอุ่นกมล
ให้บำรุงวัดวาสาธารณะ ช่วยรัฏฐะเทพไทให้กุศล
ออมเป็นทุนชาติหน้าฝ่าทุกข์จน มุ่งเอาผลชาติหน้าสถาพร
อามิสทานบ้านวัดขาดมิได้ จำต้องใช้ยึดคณะตามพระสอน
ให้อามิสปรีดาปิยากร ลดความร้อนเย็นจิตนิจกาล
ธรรมทาน
       ธรรมทาน ที่สองรองอามิส ดีสนิทใช้ธรรมนำสมาน
ให้เหตุผลแก่กันปันเป็นทาน อย่าเกียจคร้านหมั่นให้โดยไมตรี
เช่นศึกษาธรรมะพระสุคต ตามกำหนดอรรถธรรมงามราศี
จำขึ้นใจใช้ถูกปลูกความดี นำสอนพี่น้องมิตรศิษย์คู่ใจ
เผยแผ่ธรรมนำสร้างในทางชอบ คือก่อกอปรธรรมทานมานผ่องใส
นำผู้ฟังซาบซึ้งตรึงหทัย เขาจะได้กอปรกรรมกระทำดี
อย่าคิดว่าธรรมะเพียงพระเทศน์ แล้วหาเลศว่าธรรมคร่ำครึชี้
เหตุผลคือธรรมาปราศราคี เหตุผลที่ถูกต้องคือคลองธรรม
ธรรมทานคือการทานเหตุผล เพื่อให้ชนเดินตามอย่างงามขำ
บอกดีชั่วทั่วไปมิใจดำ เป็นทานล้ำเลิศค่ากว่าอามิส
ธรรมทานอุเอกต้องเสกไว้ จำต้องใช้ทุกวันกันพลาดผิด
อามิสธรรมทำตนให้คนติด ธรรมปรุงจิตของปรุงผดุงกาย
ให้ทั้งสองของธรรมจึงงามผ่อง จะปรองดองกันเด่นเช่นคาดหมาย
โปรดกอปรกรรมทำคู่อย่าดูดาย อย่ามักง่ายให้แต่ของขาดคลองธรรม
อภัยทาน
       อันดับสามต้องให้อภัยด้วย เป็นเครื่องช่วยสามัคคีอันดีล้ำ
ใครทำผิดผ่อนอภัยไม่ใจดำ ไม่ผิดซ้ำถือโทษโกรธตอบแทน
เห็นใครผิดใดมาอย่าร้ายตอบ เอาความชอบตอบตามอย่างงามแสน
เอาขันติยื้อถิ่นยึดดินแดน สู้ตามแผนพระทศพลผจญมาร
มือข้างเดียวตบดับฟังขึ้นหรือ ตบสองมือจึงดังฟังฉาดฉาน
ยกความคิดแลกไมตรีดีเอาการ ผลบันดาลให้ผู้ผิดคิดกลับตน
อภัยทานจำเป็นเว้นมิได้ จำต้องให้อภัยทานการกุศล
ทั้งพี่น้องคู่ชิดมิตรมวลชน มีหรือจนจำให้อภัยทาน
เพราะเว้นให้อภัยใจร้อนสุด เปรียบประดุจดวงใจถูกไฟผลาญ
เห็นความร้อนเก็บเอาเผาดวงมาน ไฟไหนปานโทสะโมหะมี
อยู่ด้วยกันย่อมมีที่ผิดพลั้ง ลิ้นฟันยังกัดกันนั้นสักขี
ลิ้นด่าฟันที่ไหนกลับไมตรี คิดให้ดีจะเห็นเป็นสำคัญ
ผู้ผิดรับอภัยโปรดได้คิด เราพลั้งผิดเพราะโทโสเจ้าโมหันธ์
ต้องยับยั้งชั่งใจตนให้ทัน แล้วผ่อนผันทิ้งชั่วกลับตัวดี
อย่าได้ดื้อถือรั้นดันผิดสู้ ผิดเป็นครูนำทางสร้างราศี
ทิ้งผิดยึดทางถูกผูกไมตรี เห็นผู้ชี้ที่ผิดเป็นมิตรใจ
เห็นผู้ให้อภัยนั้นเป็นบัณฑิต เห็นความผิดเป็นบทเรียนเปลี่ยนนิสัย
เห็นความถูกเป็นทางอย่างบันได ดำเนินไต่ทางถูกปลูกไมตรี
สรุปทาน
       อรรถของทานทั้งสามตามแถลง คือตำแหน่งนำหน้าสร้างราศี
พาเราสู่วิมานชั้นโลกีย์ สวรรค์มีในกระท่อมน้อมนำมา
อยู่ตึกรามงามสง่าน่าหมายมาด หรือปราสาทสรวงสวรรค์ชั้นเวหา
แม้นขาดทานทั้งสามตามพรรณนา เหมือนหนึ่งว่าเนานรกตกทั้งเป็น
สรวงสวรรค์นั้นมีที่ในอก ขุมนรกในใจชี้ให้เห็น
นิพพานที่ดวงจิตสนิทเย็น ดีเคราะห์เข็ญที่ไหนก็ในตน
ปิยวาจา
       ปิยวาจา ที่สองรองทานะ สังคหะข้อนี้ทวีผล
คือพูดจาปราศรัยจับใจคน ไม่เท็จปนกลับกลอกหลอกเป็นงาน
ปากเป็นเอกเหมือนเสกมนต์ให้คนเชื่อ ไพเราะเหลือวาจาปรีดาขาน
ให้ผู้ฟังซาบซึ้งตรึงดวงมาน หาใดหวานปานปากยากจักมี
เป็นมนุษย์สุดนิยมลมปากพลอด ปากเป็นยอดเสน่หาชูราศี
ถึงเรียนมากรู้มากปากไม่ดี ก็สิ้นที่นิยมเพราะลมพาล
ใช้ปากดีเป็นศรีสง่านัก ให้คนรักลมลิ้นทุกถิ่นฐาน
ใช้ปากร้ายเหี้ยมโหดโทษใดปาน จะกล่าวขานควรพิเคราะห์ให้เหมาะความ
มีความสัตย์
       ต้องพูดจาพาทีมีความสัตย์ สารพัดพูดจาอย่าผลีผลาม
มุสาวาทโป้ปดงดได้งาม พูดตรงตามความจริงทุกสิ่งอัน
แม้พูดจริงให้จริงอิงธรรมอรรถ เพราะความสัตย์ไร้อรรถธรรมขาดงามขัน
รักความจริงต้องดูรู้อรรถธรรม์ จะพูดนั้นรู้กาลสถานควร
อีกพูดจาอ่อนหวานประสานมิตร เชื่อมสนิทสามัคคีหมายดีล้วน
พูดสัมพันธ์ไมตรีมีน้ำนวล พูดชูชวนให้รักสามัคคี
เว้นส่อเสียด
       เว้นเสียดส่อก่อให้ใครหมางหมอง มุ่งปรองดองผูกสมัครเป็นศักดิ์ศรี
เห็นเขาบ่นใครใครว่าไม่ดี ไม่ยุนี่แหย่โน้นให้ชนกัน
เห็นใครแยกแตกมิตรมุ่งคิดช่วย ประสานด้วยลิ้นลมอันคมขัน
เห็นเขารักสามัคคีมีสัมพันธ์ ช่วยให้มั่นเหมาะเข้ามุ่งเอาบุญ
เว้นผรุสวาจา
       คำหยาบคายได้นาม ผรุสวาท จงเว้นขาดไกลแท้แม้ฉิวฉุน
พูดเข้ากลกลับด่าใจทารุณ มันตัดคุณพูนโทษโปรดกลัวเกรง
ถูกเขาพูดหยาบมาเราอย่าหยาบ เขาจ้วงจาบเราเพราะพูดเหมาะเหมง
พูดสุภาพคมขำคนยำเยง ถึงเขาเบ่งเราถ่อมน้อมจำนรรจ์
เว้นพูดเพ้อเจ้อ
       พูดเพ้อเจ้อเหลวไหลไร้สารัตถ์ อย่าพิกัติยกเมฆแสร้งเสกสรรค์
น้ำท่วมทุ่งแหลกเหลวเป็นเปลวมัน ต้องกีดกันอย่าใช้ไร้ราคา
สรุปปิยวาจา
       ที่กล่าวมาเป็นหลักใช้ปากพลอด นับเป็นยอดอุปเท่ห์เสน่หา
ดียิ่งเกินพากเพียรเรียนเมตตา เสกคาถาเพื่อให้คนไมตรี
คนพูดเพราะเสนาะดีเป็นศรีปาก ถ้าพูดมากถากมิตรปากติดสี
เราเกิดมามุ่งให้คนไยดี ใช้ปากนี้เป็นเมตตาคาถาดล
อรรถจริยา
       สาม อรรถจริยา บาลีไข แปลเป็นไทย “ทำประโยชน์โสตถิผล”
กอปรกรรมใดกอปรดีพลีแรงตน มุ่งกุศลก่อมหาบารมี
คิดก่อกรรมทำใดเป็นไปชอบ หวังดีตอบทั้งตนคนนั่นนี่
มุ่งผลเราเขาด้วยช่วยเสริมดี แก่น้องพี่ญาติมิตรศิษย์ยอดใจ
ประโยชน์เราเขาด้วยช่วยพิทักษ์ ยึดถือหลักสุจริตเป็นนิสัย
อย่าชูตนโดยมิมุ่งผดุงใคร ถึงเราได้อื่นแหลกแตกไมตรี
คิดโครงการงานใดให้คิดชอบ อีกรอบคอบสารพันพิถันพิถี
เพราะความคิดเป็นฐานงานที่มี คนเรานี้มีใจเป็นนายงาน
มุ่งประโยชน์นานาสาธารณะ เอาธุระส่วนกลางสร้างหลักฐาน
สาธารณประโยชน์คิดโปรดปราน รักกิจการของกลางอย่างของตน
ผลชาตินี้ชาติหน้าอย่าโรยร้าง มุ่งเสริมสร้างทั้งสองปองกุศล
มุ่งนิพพานประโยชน์ยอดมอดทุกข์ทน มุ่งมาดพ้นตัณหาเหตุราคี
ผู้ประพฤติยึดประโยชน์เว้นโทษหมด จะปรากฏเมตตาพร้อมราศี
อยู่ถิ่นฐานบ้านใดคนไมตรี ล้วนคนดีผูกมิตรสนิทใน
ขอผู้อยู่ร่วมมิตรคิดเว้นโทษ สร้างประโยชน์อย่างงามตามชี้ไข
อย่าเอาเปรียบมวลมิตรกอปรกิจใด ปลูกนิสัยชอบอรรถพิพัฒน์การณ์
สมานัตตตา
       อีก สมานัตตตา พระภาษิต ผูกใจมิตรดีมากเป็นรากฐาน
ยึดถูกชอบกอปรธรรมนำสันดาน รู้ตนท่านฐานะเป็นอะไร
ประพฤติตนดีงามตามฐานะ ยึดธรรมะสัมมาอัชฌาสัย
ยึดครองธรรมเป็นหลักที่ปักใจ เป็นน้อยใหญ่ให้เป็นดีมีธรรมา
คราวเป็นเด็กต้องเรียนเพียรขยัน มุ่งฝ่าฝันริปูสู้ศึกษา
ให้ฉลาดปราดเปรื่องเรืองปัญญา เพราะวิชาเหมือนทรัพย์นับอนันต์
คนยุคนี้มีทรัพย์เขานับถือ เงินทองคือพระเจ้าเขาใฝ่ฝัน
เงินทองเป็นเสน่หาสารพัน วิชาสรรค์ทองเงินเกินสิ่งใด
บ่อกำเนิดทองเงินไหนเกินวิทย์ น้ำใจมิตรเหมือนวิชาหาที่ไหน
วิชาคือยอดมิตรสนิทใจ รีบหาไว้ติดตนเถิดคนดี
เป็นเด็กอย่าจองหองลำพองขน อย่าซุกซนเสียสง่าหมดราศี
เชื่อผู้ใหญ่ที่สอนวอนวจี รู้วิธีทำให้ผู้ใหญ่ชู
เมื่อเติบใหญ่ต้องดูรู้ฐานะ ยึดธรรมะผู้ใหญ่ไว้เป็นคู่
วางตนแบบผู้ใหญ่ให้งามตรู ใช้ความรู้เรียนมาหาเงินทอง
พอได้ดีมียศปรากฏเกียรติ อย่างหยามเหยียดเหยียบมิตรคิดจองหอง
วางตนไว้ให้ดีมีธรรมครอง รู้พี่น้องมิตรศิษย์คิดไมตรี
อย่าเห่อยศเมาศักดิ์หนักตำแหน่ง อย่างกลั่นแกล้งใหญ่โตโชว์ศักดิ์ศรี
ปลูกธรรมะเมตตาและปรานี รู้สิ่งที่ผิดชอบก่อนกอปรการ
อันยศศักดิ์ตำแหน่งท่านแต่งตั้ง จะดีขลังเพราะมีดีขนาน
ท่านจะเพิ่มเพราะที่ดีผลงาน ถ้าสามานย์มีหวังพังบรรลัย
แม้นจะมีอำนาจราชศักดิ์ ต้องยึดหลักครองธรรมนำนิสัย
อย่าลืมญาตินายมิตรศิษย์ยอดใจ อย่าวางใหญ่สูงส่งเช่นหงส์ทอง
กิ่งก่าไพรได้ทองของทรงโปรด หลงปราโมทย์เลิกคำนับรับสนอง
นึกว่าตนเลอเลิศเกิดลำพอง สุวรรณผองยึดไปไม่โปรดปราน
สรุปสมานัตตตา
       อันสมานัตตตาว่ามานี้ เป็นธรรมมีคุณค่ามหาศาล
ยึดคณะให้รักภักดีนาน เป็นพื้นฐานทางใจก่อไมตรี
โปรดตั้งตนดีงามตามฐานะ ยึดธรรมะขององค์พระทรงศรี
เป็นหลักใจเสียก่อนอย่านอนฟรี รีบสร้างดีเมตตามหานิยม
จะเป็นใดชอบเด่นให้เป็นชอบ เพียรก่อกอปรบุญกรรมทำเหมาะสม
ยึดสมานัตตตาอย่าหลงงม จะอุดมเสน่หาบารมี
ส่งท้าย
       ประพันธ์พจน์จากคำพระดำรัส เติมต่อตัดแต่งเป็นกลอนอักษรศรี
เป็นของขวัญมวลมิตรคิดไมตรี เป็นของดีโปรดได้นำใช้ดู
เป็นมนต์ใช้ผูกจิตมิตรภาพ ให้ซึมซาบถึงใจมนต์ใดสู้
เป็นมนต์เอกพุทธองค์มงคลครู ผูกใจอยู่ยื้อฉุดไม่หยุดติง
มิต้องใช้โซ่ตรวนหรือพรวนรัด เชือกปอมัดดวงใจของชายหญิง
เอามนต์พระผูกติดสนิทจริง ทั้งคู่พิงญาติมิตรศิษย์อาจารย์
ถ้าหนใดใช้มนต์กลกล่าวชี้ สามัคคีมีประจักษ์สมัครสมาน
รักจะยั่งยืนยงดำรงนาน จะยิ้มหวานแต่ต้นตราบจนปลาย
ทา ปิ อะ สะ ใช้ให้ถูกเถิด เสน่ห์เลิศไมตรีไม่หนีหาย
จำขึ้นใจใช้จริงเถิดหญิงชาย อย่าแหนงหน่ายอุปเท่ห์เสน่ห์ดี
ถ้าทุกคนบ่นใช้ได้ถูกต้อง ความหม่นหมองจะพรากจากท่านหนี
หมู่คณะจะเกษมครองเปรมปรีดิ์ เพราะต่างมีความรักภักดีกัน
ถึงลำบากยากจนสู้ทนทุกข์ ก็มีสุขเทียบเท่าเนาสวรรค์
อยู่กระท่อมก็แสนสุขสนุกครัน จบประพันธ์พจน์กวีเท่านี้เอย.
-------------------------
 
หมายเหตุ : ประพันธ์เมื่อ พ.ศ.๒๕๐๗ เมื่อเป็นเปรียญ.
 

[๑] จากกวีนิพนธ์ เล่ม ๒ หน้า ๑๔๙

ตำรากวีนิพนธ์

ตำรากวีนิพนธ์

วิทยาพระสังฆาธิการ เล่ม ๑

วิทยาพระสังฆาธิการ เล่ม ๑

วิทยาพระสังฆาธิการ เล่ม ๒

วิทยาพระสังฆาธิการ เล่ม ๒

สถิติผู้เยี่ยมชม

002907334
วันนี้
เมื่อวาน
สัปดาห์นี้
สัปดาห์ก่อน
เดือนนี้
เดือนก่อน
ทั้งหมด
556
1504
11979
13371
34555
66994
2907334

Forecast Today
3624

12.09%
27.01%
3.93%
2.62%
0.03%
54.32%
Online (15 minutes ago):96

Your IP:54.81.110.186

ผู้ออนไลน์อยู่ขณะนี้

มีสาธุชน 98 ท่าน ออนไลน์

วัดโมลีโลกยาราม ราชวรวิหาร

ถ.วังเดิม แขวงวัดอรุณ เขตบางกอกใหญ่ กรุงเทพมหานคร ๑๐๖๐๐

โทร. ๐-๒๔๗๒-๘๑๔๗ แฟกซ์.๐-๒๔๗๒-๘๑๔๗

------------------------------------------------------

Copyright © 2012, Wat Molilokayaram. All Rights Reserved.